Opinber stjórnsýsla – skilvirk eða hamlandi?: Erindi Ingimundar Sigurpálssonar, formanns SA á morgunverðarráðstefnu um arðsemi góðrar stjórnsýslu.

9.3.2005

Arðsemi opinberrar stjórnsýslu

Ráðstefna 9. mars 2005

Erindi Ingimundar Sigurpálssonar, formanns SA

Góðir fundarmenn,

Arðsemi og opinber stjórnsýsla eru hugtök, sem fátítt er að menn taki sér í munn í sömu andrá. Ekki svo að skilja, að í þeim felist slíkar andstæður, að ekki megi til þeirra hugsa, heldur miklu fremur, að gerðar séu slíkar kröfur til opinberrar stjórsýslu, að hún sé fremur metin út frá hagnýtu gildi en fjárhagslegu.

Tvær hliðar á stjórnsýslu

Orðið opinber stjórnsýsla er rismikið og ábúðafullt orð, sem rétt er að skilgreina nánar, áður en út frá því er lagt. Í daglegu tali er orðið opinber stjórnsýsla gjarnan notað um opinberan rekstur, en í þrengri merkingu kýs ég í umfjöllun minni að skipta opinberum rekstri í tvennt: Annars vegar opinbera stjórnsýslu og hins vegar í opinbera þjónustu. Með opinberri stjórnsýslu er þá átt við starfsemi ráðuneyta og stofnana ríkisins, sem snýr að lagasmíð, setningu reglugerða og framkvæmd stjórnsýslulaga, svo og verkefni, sem lúta að stjórn sveitarfélaga, en með opinberri þjónustu er hins vegar átt við þá starfsemi, sem snýr að leyfisveitingum, tollafgreiðslu, ráðgjöf og liðveislu utanríkisþjónustunnar svo nokkur dæmi séu nefnd, svo og rekstur opinberra fyrirtækja, sem sinna ýmsum þjónustu- og framleiðsluverkefnum, ýmist lögbundnum eða í samkeppni við einkaaðila.

Opinber stjórnsýsla er um margt fjarlægari fólki og fyrirtækjum en opinber þjónusta, enda fer sú starfsemi ekki fram í jafn miklum tengslum við borgarana og þjónustuhlutinn, sem snýr meira að beinum samskiptum. Á hinn bóginn er ákaflega mikilvægt að opinbera stjórnsýslan sé jafnframt í sem mestum og bestum tengslum við þá aðila, sem lög og reglur snerta helst í framkvæmd. Þessu er misjafnlega varið eins og gengur, en Samtök atvinnulífsins eiga jafnan gott samstarf við ráðuneyti í undirbúningi frumvarpstexta, reglugerða og reglna, sem varða atvinnulífið, og gefst þá gjarnan tækifæri til þess að koma á framfæri á undirbúningsstigi ábendingum um efnisatriði, sem betur mættu fara. Slíkt fyrirkomulag hefur tvímælalaust stuðlað að betri sátt um framkvæmd lagasetningar heldur en þegar lög og reglur eru samdar án samráðs við hagsmunaaðila, og leggja Samtök atvinnulífsins ríka áherslu á að halda slíku samráði í heiðri.

Arðsemi þýðir ávinningur

Víkjum næst að orðinu arðsemi, en með því er jafnan átt við fjárhagslegan ávinning eða ágóða, sem leiðir af tiltekinni fjárfestingu. Getum við mælt slíkan ávinning af opinberri stjórnsýslu og eru þar sköpuð einhver þau verðmæti, sem setja má í slíkt samhengi? Opinber stjórnsýsla er fjármögnuð með skattlagningu á verðmætasköpun fólks og fyrirtækja og því verður erfitt að mæla árangur hennar með beinum hætti út frá arðsemi. Á hinn bóginn má almennt halda því fram, að opinber stjórnsýsla sé að einhverju leyti nauðsynleg forsenda þeirrar verðmætasköpunar, sem fram fer í landinu, og liggur því að líkindum nær að meta arðsemi opinberrar stjórnsýslu út frá framleiðni, skilvirkni og verðmætasköpun opinberra starfa að því marki sem koma má þar mælikvörðum við. Þar er hins vegar á takmörkuðum tölulegum upplýsingum að byggja og mun ég því í máli mínu fyrst og fremst byggja á almennum sjónarmiðum.

Breytingar á opinberri stjórnsýslu sl. 20 ár

Þar vil ég fyrst víkja að þeim breytingum, sem orðið hafa í opinberum rekstri á undanförnum árum, og leyfi ég mér að fullyrða, að þar hafi orðið stórstígar framfarir á flestum sviðum. Fyrstu beinu kynni mín að opinberum rekstri má rekja til upphafs níunda áratugarins fyrir tæpum aldarfjórðungi síðan. Þá var áætlanagerð ríkis- og sveitarfélaga í frumbernsku og meðferð bókhaldsgagna og viðhorf til stjórnunargildis bókhalds og áætlana með afar ólíkum brag en nú á við. Algengt var, að ársuppgjör ríkis og sveitarfélaga væru afgreidd einu til tveimur árum eftir að rekstrarári lauk og eru dæmi þess, að einstakar sveitarstjórnir hafi uppfyllt lagaskyldu sína um gerð fjárhagsáætlunar um leið og þær afgreiddu ársreikninginn.

Kaflaskil urðu í stjórnsýslu sveitarfélaga í framhaldi af setningu sveitarstjórnarlaga árið 1986 og samþykkt laga um breytingu á verkaskiptinu ríkis og sveitarfélaga árið 1990, og í framhaldi af umbótum og nýskipan í ríkisrekstri, nýrri uppbyggingu ríkisreiknings og fjárlaga og innleiðingu árangursstjórnunar í ríkisrekstri á fyrri hluta síðasta áratugar hefur slík framþróun orðið í stjórnun og fjármálum hins opinbera, að líkja má henni við byltingu. Að fenginni reynslu af störfum á opinberum vettvangi og nú hin síðari ár í einkageiranum er ánægjuefni að sjá, að á sviði fjármála og stjórnunar er ekki lengur sá himinn og það haf á milli ríkisrekstrar og einkarekstrar, sem áður var, og má raunar fullyrða, að þar verði nú vart á milli séð.

Skriffinska, reglubyrði

En þrátt fyrir þær miklu breytingar, sem orðið hafa í opinberum rekstri á síðustu tveimur áratugum, þá gildir það enn, að atvinnulífið telur sitthvað megi færa til betri vegar í opinberri stjórnsýslu og er þá einkum vísað til íþyngjandi reglusetningar, skriffinsku og eftirlitsiðnaðar, sem svo er gjarnan nefndur. Í könnun Samtaka atvinnulífsins, sem gerð var árið 2003, tiltóku þannig um 40% forsvarsmanna aðildarfyrirtækja samtakanna, að opinber reglubyrði væri íþyngjandi í rekstri. Þess ber þó að geta, að margt bendir til þess að reglubyrði sé í mörgum tilfellum mun minni hér á landi en víða annars staðar, en þar á móti verður að hafa í huga, að íslensk fyrirtæki eru jafnan smærri en fyrirtæki í samanburðarlöndum og hafa því minni yfirbyggingu og takmarkaðri burði til þess að takast á við flókið regluverk. Það er því mikils virði, að opinber stjórnsýsla standi framarlega á þessu sviði, þannig að íslensk fyrirtæki hafi þar samkeppnisforskot á móti smæð heimamarkaðar.

Hluti samkeppnishæfra starfsskilyrða

Það er almenn skoðun stjórnenda í íslensku atvinnulífi, að skilvirk stjórnsýsla sé afar mikilvægur þáttur í starfsskilyrðum íslensks atvinnulífs. Það er ánægjulegt til þess að vita, að í mælingum World Economic Forum á samkeppnishæfni þjóða, sem byggir á skoðanakönnun meðal stjórnenda fyrirtækja í hverju landi, þá hefur Ísland fengið einna hæstu einkunn fyrir skilvirkni opinberrar stjórnsýslu. Slík einkunnagjöf skiptir verulegu máli, þegar erlendir fjárfestar vega og meta kosti þess að hefja hér starfsemi. Skilvirk stjórnsýsla, skjót ákvarðanataka, vel menntað starfsfólk, stöðugleiki í stjórnmálum, lágt raforkuverð og ágætlega samkeppnishæft skattaumhverfi fyrir fyrirtæki; Allt eru þetta atriði sem skipta máli, þegar fjárfestar, innlendir sem erlendir, vega og meta kosti þess að festa fé í atvinnurekstri á Íslandi fremur en í öðrum löndum. Þrátt fyrir háa einkunn í mælingum World Economic Forum, þá er þó enn víða svigrúm til hagræðingar og aukinnar skilvirkni á sviði opinberrar stjórnsýslu hér á landi.

Eftirlit með atvinnustarfsemi

Á liðnu ári gáfu Samtök atvinnulífsins út skýrslu um eftirlit með atvinnustarfsemi. Í þeirri skýrslu er að finna fjölda dæma um möguleika á aukinni skilvirkni bæði í reglusetningu og í framkvæmd eftirlits með atvinnulífinu, og eru þar þannig dæmi um möguleika á báðum sviðum opinbers rekstrar, sem skilgreind voru í inngangi: opinberri stjórnsýslu og opinberri þjónustu.

Hvernig má það til dæmis vera, að veitingamaður þurfi að hafa fimm leyfi fyrir starfsemi sinni, fimm leyfi sem í mörgum tilfellum krefjast uppáskriftar og eftirlits af hálfu sömu eftirlitsaðila? Hafi veitingamaður í hyggju að hafa stundum opið lengur en til kl. 23:30, og ætli hann að selja tóbak og áfengi, þarf hann að afla starfsleyfis, vínveitingaleyfis og tóbakssöluleyfis frá viðkomandi sveitarstjórn eða heilbrigðisnefnd, auk veitingaleyfis og skemmtanaleyfis frá lögreglustjóra. Og þekkt er dæmið um rekstraraðila kaffihúss, sem þurfti að skila inn 35 eyðublöðum til þess að geta selt og helt upp á kaffi og þar á meðal þurfti hann að skila inn sakavottorðum allra stjórnarmanna!

Þessi hversdagslegu dæmi eru tvö af fjölmörgum um flókið eftirlit og regluverk, sem nauðsynlegt er að ráða bót á. Í skýrslunni er einnig að finna fjölmörg dæmi um afar flókna og óskilvirka framkvæmd. Þannig hafa heilbrigðisnefndir sveitarfélaga eftirlit með veitingahúsum vegna flestra þessara leyfa, en leyfin hafa mislangan gildistíma og mýmörg dæmi eru um að sömu embættin heimsæki ítrekað sömu veitingahúsin vegna hinna mismunandi leyfa. Heilbrigðisnefndir á landinu eru tíu talsins og starfa þær á jafnmörgum svæðum og er framkvæmdin oft misjöfn milli svæða.

Í skýrslu Samtaka atvinnulífsins um eftirlit með atvinnustarfsemi er fjallað um eftirlitsumhverfi fleiri atvinnugreina. Þar kemur jafnframt fram, að eftirlit með matvælaframleiðslu fellur undir fjórar stofnanir þriggja ráðuneyta, og að framkvæmdin er meðal annars í höndum fyrrnefndra heilbrigðisnefnda og því oft misjöfn milli landssvæða. Slíkt eftirlitskerfi er vissulega nauðsynlegt að einfalda og er í skýrslunni settur fram fjöldi tillagna í því skyni að bæta regluverk og auka skilvirkni í framkvæmd eftirlitsins. Þar eru ákveðin meginsjónarmið höfð að leiðarljósi:

1. Að sameina beri leyfisveitingar eftir því sem hægt er.
2. Að lágmarka beri opinbert eftirlit, eftir því sem hægt er.
3. Að sameina skuli eftirlit þegar kostur er og tryggja samræmda framkvæmd þess.
4. Að umbuna beri fyrirtækjum fyrir virkt innra eftirlit.
5. Að ávallt beri að kanna kosti þess að bjóða framkvæmd eftirlits út á markaði, sé eigið innra eftirlit fyrirtækja ekki talið nægilegt, enda séu samkeppnisforsendur til staðar.
6. Að þjónustugjöld fyrir eftirlit verði bundin við endurgjald fyrir veitta þjónustu en ekki til þess að standa straum af annarri starfsemi viðkomandi eftirlitsaðila.

Þá er þess að geta, að í skýrslunni er fjallað um eftirlit með starfsemi rafverktaka sem dæmi um skilvirkt fyrirkomulag eftirlits. Á því sviði sinna faggiltar skoðunarstofur eftirlitinu í umboði Löggildingarstofu samkvæmt skilgreindum verklagsreglum, sem tryggja samræmt eftirlit um land allt. Öllum rafverktökum er gert að starfrækja innra öryggisstjórnunarkerfi og komi verktaki ítrekað vel út úr skoðunum, fara líkurnar á því að hann þurfi að sæta eftirliti minnkandi. Er þetta dæmi til marks um skilvirkt fyrirkomulag opinberrar stjórnsýslu.

Kostir einkarekstrar

Aukin skilvirkni í opinberum resktri, sem þannig er tilkomin með reglusetningu á sviði opinberrar stjórnsýslu annars vegar og eftirliti, sem sinnt er af einkaaðilum hins vegar, leiðir hugann að því, hver er æskileg verkaskipting milli opinberra aðila og einkaaðila. Hvers vegna þurfa til dæmis opinberir starfsmenn frá Vinnueftirlitinu að skoða lyftur í húsum? Samtök atvinnulífsins leggja áherslu á mikilvægi þess, að fyrirtækjum sé umbunað fyrir virkt innra eftirlit, en jafnframt telja samtökin, að ávallt beri að skoða kosti þess að bjóða framkvæmd ytra eftirlits út á markaði, þar sem þörf þykir á slíku eftirliti og samkeppnisforsendur eru fyrir hendi. Góð reynsla er af slíku fyrirkomulagi á eftirliti með starfsemi rafverktaka og sömuleiðis af framkvæmd eftirlits með fiskvinnslu, sem einkareknar skoðunarstofur annast í umboði Fiskistofu.

Almennt má segja, að eðlilegt sé að opinber stjórnsýsla setji nauðsynlegar reglur, þar sem staðlar og viðmiðunarreglur einkaaðila þykja ekki nægja, en eftirlitsþáttinn má í ríkari mæli sjá fyrir sér í höndum einkaaðila. Vissulega er það vandséð, að hægt sé að bjóða út á markaði verkefni á borð við embættisfærslur sýslumanna eða veitingu dvalar- og atvinnuleyfa, svo að dæmi séu nefnd, en ástæða er þó til þess að hafa allan fyrirvara á þeirri játningu, þar sem afstaða manna til rekstrar hins opinbera hefur tekiði þvílíkum breytingum undanfarin ár.

Þannig er ekki svo ýkja langt síðan, að eðlilegt þótti að opinberir aðilar sæju alfarið um sorphirðu og snjómokstur, framkvæmdir á borð við vegagerð og malbikun og framleiðslu á hellum og skolplögnum svo nokkur dæmi séu nefnd. Grundvallarbreyting hefur hins vegar orðið á viðhorfum manna í þeim efnum. Undanfarin misseri og ár sjáum við sífellt fleiri dæmi um opinbera þjónustu bæði hér á landi og erlendis, þar sem framkvæmdin er boðin út á markaði. Kortagerð, rekstur slökkviliða, vatnsveitna, hafna og fangelsa eru dæmi þar um og meira að segja í Kína hafa stjórnvöld boðið út og gert samninga um uppbyggingu og rekstur vega og sjúkrahúsa. Á sviði fræðslumála og heilbrigðismála eru ýmsir möguleikar fyrir aukna aðkomu einkaaðila að rekstri hér á landi, þar sem hægt væri að nýta kosti samkeppni og einkarekstrar til lækkunar á kostnaði án þess að þátttaka hins opinbera í einstaklingsbundnu framlagi eða gæði þjónustunnar þurfi að minnka. Slík atriði og raunar fjölmörg önnur hafa Samtök atvinnulífsins bent á í skýrslu, sem út var gefin árið 2003 undir heitinu: Bætum lífskjörin.

Erfitt er að setja fram algild viðmið um æskilega verkaskiptingu milli opinberra aðila og einkaaðila, nema ef vera skyldi þá, að þar sem opinber þjónusta er annars vegar ætti sönnunarbyrðin að hvíla á þeim, sem halda fram ágæti opinbers rekstrar umfram kosti einkarekstrar. Sá mikli árangur, sem náðst hefur í kjölfar einkavæðingar bæði hér á landi og erlendis og mældur er í arðsemi rekstrar, segir meira en mörg orð um þá krafta, sem einkarekstur getur leyst úr læðingi. Ég gat þess í inngangi, að erfitt væri að mæla arðsemi í opinberri stjórnsýslu með beinum hætti, og þar af leiðandi er erfitt að bera hana saman við arðsemi á samkeppnismarkaði. Í því skyni að nálgast þann samanburð frekar, er fróðlegt að bera saman kaupmáttaraukningu og fjölgun starfsmanna í opinberum rekstri annars vegar og einkarekstri hins vegar.

Hraðari kaupmáttaraukning og mikil fjölgun

Á árunum 1996 til 2003 fjölgaði starfsfólki í opinberri stjórnsýslu um 37% samkvæmt vinnumarkaðskönnun Hagstofunnar. Ef litið er til opinberrar þjónustu í víðara samhengi og einnig talið með starfsfólk í fræðslustarfsemi og heilbrigðis- og félagsþjónustu, þá var fjölgunin nokkru minni eða rúm 24%. Á sama tíma fjölgaði starfsfólki í einkarekstri á hinn bóginn aðeins um 6%. Frá árinu 1996 hafa laun opinberra starfsmanna hér á landi aukist í krónum talið um 27% umfram laun á almennum vinnumarkaði og um 16%, ef munurinn er skoðaður hlutfallslega. Þessi mikli munur á fjölgun og launabreytingum opinberra starfsmanna umfram starfsmenn á almennum vinnumarkaði leiðir hugann að því, hvort þar sé um að ræða mun, sem byggir á aukinni framleiðni í opinberum rekstri eða hvort í honum felist bein ávísun á skattahækkanir á fólk og fyrirtæki. Fengur væri að upplýsingum um, hvernig framleiðni opinberra starfsmanna breyttist á þessum árum, en þær uplýsingar liggja því miður ekki fyrir.

Forsenda verðmætasköpunar

Þessar tölur einar og sér gefa ekki tilefni til að ætla, að framleiðni og arðsemi fari vaxandi í opinberri stjórnsýslu hér á landi. Ekki skal þó loku fyrir það skotið, að svo kunni að vera og væri vissulega fengur að frekari rannsóknum í þeim efnum. Þess ber á hinn bóginn að geta, að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur reiknað út ávinning af opinberri stjórnsýslu, sem takmarkaðist við kostnað og ávinning af opinberri eftirlitsstarfsemi. Sem dæmi um beinan ávinning af opinberu eftirliti er þar fjallað um matvælaeftirlitið og þann sparnað, sem fólginn er í færri tilvikum matareitrunar en ella gæti orðið.

Þannig má vissulega nefna og jafnvel reikna út dæmi um ávinning af opinberri stjórnsýslu. Þá má sem fyrr segir einnig halda því fram, að skilvirk opinber stjórnsýsla sé nauðsynleg forsenda margs konar verðmætasköpunar hér á landi. Þannig höfum við t.d. nýleg dæmi um gerð fríverslunarsamninga við önnur ríki, sem ýmist gera ákveðin viðskipti möguleg eða færa íslenskum útflytjendum meiri arð af þeim en ella hefði orðið. Þar er góð vinna viðskiptaskrifstofu utanríkisráðuneytisins dæmi um árangur, sem nýtist atvinnulífinu með beinum hætti og má því segja að hafi hagnýtt gildi á sama hátt og dæmið um matvælaeftirlit og færri tilfelli matareitrunar, sem vissulega er til hagsbóta fyrir samfélagið allt.

Tilskipun um þjónustuviðskipti

Mig langar að lokum að víkja að umbótum á sviði opinberrar stjórnsýslu, sem nú er unnið að og ætla má, að geti orðið til verulegra hagsbóta hér á landi á komandi árum. Þar vísa ég til tilskipunar Evrópusambandsins um frelsi í viðskiptum með þjónustu, sem nú er til umfjöllunar á vettvangi sambandsins og verður vonandi að Evróputilskipun fyrr en seinna. Nokkuð hefur borið á neikvæðri umræðu um tilskipunardrögin hér á landi, en Samtök atvinnulífsins hafa ásamt fleirum haldið fram ágæti þess að þau verði samþykkt.

Þótt þjónustuviðskipti séu hluti af svonefndu fjórfrelsi á Evrópska efnahagssvæðinu, þá hefur frelsi í þjónustuviðskiptum milli landa oft verið meira í orði en á borði vegna óhóflegrar skriffinsku, hægagangs og kostnaðar í tengslum við þýðingar og lögfræðiaðstoð af ýmsu tagi. Sem dæmi um ástæður þessa má nefna mismunandi stjórnsýsluhætti á milli landa, m.a. varðandi kröfur um veitingu starfsleyfa. Slíkar kröfur hafa reynst smáum og meðalstórum fyrirtækjum þungbærar og jafnvel ofviða og því hafa þau gjarnan horfið frá slíkum viðskiptum. Tilskipuninni er ætlað að breyta þessu, meðal annars með áherslu á gagnkvæma viðurkenningu, svonefnda upprunareglu, og með því að gera rekstraraðilum kleift að afgreiða öll sín upphaflegu samskipti við hið opinbera í nýju aðildarríki. Hagræðið af þeirri breytingu einni saman er augljóslega mjög mikið.

Þjónustugeirinn er talinn skapa um 65-70% af vergri þjóðarframleiðslu aðildarríkja Evrópusambandsins. Raunin er hins vegar sú, að einungis 20% af viðskiptum milli landanna tengjast þjónustu. Hér er því mikið í húfi. Því hefur verið haldið fram, að löggilding tilskipunarinnar muni hafa í för með sér allt að 15-35% aukningu í þjónustuviðskiptum milli aðildarríkja og sagt hefur verið, að hún muni efla þjónustuviðskipti að svipuðu marki og vöruviðskipti efldust við fullgildingu innri markaðarins árið 1992. Hér skal ekkert fullyrt um þessar tölur og samlíkingar, en ljóst er, að almennt mun þjónustugeirinn njóta góðs af hinni nýju tilskipun vegna aukinna milliríkjaviðskipta og fjárfestinga, sem af henni mun leiða.

Það hlýtur að teljast fagnaðarefni, ef Evrópusambandinu tekst þannig að hrinda í framkvæmd auknu frelsi í viðskiptum með þjónustu; frelsi, sem þegar er kveðið á um í sáttmálum sambandsins, en hefur sem fyrr segir oft reynst meira í orði en á borði. Með tilskipuninni verður reglan um gagnkvæma viðurkenningu á lögum og reglum fest í sessi í þjónustuviðskiptum, með nokkrum undantekningum. Það mun hafa í för með sér, að sá aðili, sem á löglegan hátt býður þjónustu í heimalandi sínu, mun einnig geta boðið hana í öðru landi EES án þess að þurfa að fara á ný í gegnum allar þær leyfisveitingar og viðurkenningar, sem hann hefur þegar öðlast heima fyrir.

Þessi atriði og fleiri munu án vafa verða skýrð frekar í tengslum við afgreiðslu tilskipunarinnar. Að slíkum atriðum skilgreindum taka Samtök atvinnulífsins þessum tilskipunardrögum fagnandi, enda er hér um að ræða stórt skref í átt til aukins hagræðis í viðskiptum og mjög gott dæmi um það, hvernig umbætur á sviði lagasetningar geta stuðlað að auknum viðskiptum, hagræði og verðmætasköpun.

Góðir fundarmenn!

Skilvirk opinber stjórnsýsla er nauðsynleg forsenda verðmætasköpunar í atvinnulífinu og leggur hún þannig þýðingarmikinn grunn að samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Að svo miklu leyti sem við stöndum okkur betur en aðrir á sviði opinberrar stjórnsýslu er mikilsvert að halda því samkeppnisforskoti. Hér á landi eru boðleiðir stuttar, ákvarðanataka skjót og sveigjanleiki almennt meiri en gerist í stærri ríkjum. Þá kosti ber að varðveita. Á sumum sviðum er úrbóta þörf, svo sem á sviði eftirlits með atvinnustarfsemi, þar sem skilvirkni opinberrar stjórnsýslu er víða ábótavant.

Aukning ríkisútgjalda og fjölgun opinberra starfsmanna gefa tilefni til efasemda um framleiðni og arðsemi í opinberum rekstri. Arðsemi opinberrar stjórnsýslu verður seint mæld með beinum hætti, en ljóst er þó, að breytingar á lögum og reglugerðum geta stuðlað að verðmætasköpun og aukinni arðsemi í atvinnulífi, til dæmis með lækkun skatthlutfalla og með gagnkvæmri viðurkenningu líkt og kveðið er á um í drögum að tilskipun ESB um frelsi í þjónustuviðskiptum.

Arðsemishugtakið vísar á hinn bóginn til beinnar verðmætasköpunar, sem erfitt er að heimfæra upp á opinbera stjórnsýslu, nema í þeirri óbeinu merkingu, sem hér hefur verið nefnd - að skilvirk opinber stjórnsýsla getur verið nauðsynleg forsenda verðmætasköpunar í samfélaginu.

Mestu skiptir, að skilvirk stjórnsýsla gefur fólki og fyrirtækjum rýmra svigrúm til athafna og er hún afar mikilvægur þáttur í starfsskilyrðum atvinnulífsins. Verðmæti skilvirkrar stjórnsýslu er því ótvírætt, þótt erfitt sé að mæla það í arði.