Lífeyrissjóðsaðild og séreignasparnaður, réttindaávinningur, skylduaðild og ábyrgð launagreiðanda

Yfirlit

Heildarlöggjöf
Lífeyrissjóðsaðild
Lífeyrissjóðir sem starfa skv. sérlögum
Skylduaðild að LSR og LH
Réttindaávinningur
Ábyrgð launagreiðenda ríkisins vegna lífeyris
Séreignasparnaður
Áframhaldandi aðild að LSR eftir starfslok hjá ríkinu>
Lög er varða lífeyrissjóði og lífeyrisréttindi

Öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi er rétt og skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði frá og með 16 ára til 70 ára aldurs.

Heildarlöggjöf

Heildarlöggjöf um lífeyrismál er í lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum en lögin tóku gildi 1. júlí 1998. Kveðið er á um lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs sem er a.m.k. 10% af iðgjaldsstofni. Iðgjaldsstofn er allar tegundir launa eða þóknana fyrir störf sem skattskyld eru, sjá nánar í 3. gr. laganna. Gerður er greinarmunur á lágmarkstryggingavernd og viðbótartryggingavernd eða svokölluðum séreignasparnaði. Lágmarkstryggingavernd sem lífeyrissjóður veitir miðað við 40 ára inngreiðslutíma iðgjalds, skal fela í sér 56% af þeim mánaðarlaunum sem greitt er af í mánaðarlegan ellilífeyri ævilangt frá þeim tíma sem taka hans hefst, þó ekki síðar en frá 70 ára aldri, sbr. 4. gr.

Lífeyrissjóðsaðild

Um aðild að lífeyrissjóði, greiðslu lífeyrisiðgjalds og skiptingu iðgjaldsins milli launamanns og launagreiðanda fer eftir þeim kjarasamningi sem ákvarðar lágmarkskjör í hlutaðeigandi starfsgrein, eða sérlögum ef við á. Um lífeyrissjóðsaðild ríkisstarfsmanna sem eru félagsmenn í aðildarfélögum BHM, BSRB og KÍ eða falla undir kjaranefnd og Kjaradóm, gilda sérlög, þ.e. lög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins (LSR) og lög um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga (LH) Aðrir starfsmenn ríkisins eru sjóðfélagar í lífeyrissjóðum sinnar starfstéttar sem samið er um aðild að í viðkomandi kjarasamningi. Hjá langflestum þessara sjóða hafa iðgjöld skipst þannig fram að þessu að launamaður greiðir 4% af heildarlaunum sínum en launaagreiðandi 6%. Iðgjald launagreiðanda er líka oft nefnt lífeyrisframlag eða mótframlag. Í kjarasamningum ríkisins við SGS, RSÍ, Samiðn, VSSÍ o.fl. vorið 2004 var samið um hækkun mótframlags ríkisins í lífeyrissjóði viðkomandi stéttarfélaga í 9% frá 01.01.2005, 10,25% frá 01.01.2006 og 11,5% frá 01.01.2007. Í samningum Samtaka atvinnulífsins (SA) við stéttarfélög var á sama tíma samið um hækkun mótframlags launagreiðenda í 7% frá 01.01.2005 og í 8% frá 01.01.2007.

Lífeyrissjóðir sem starfa skv. sérlögum

Þótt hin almenna regla sé að greitt skuli iðgjald af heildarlaunum, er undantekningarákvæði í 50. gr. laganna vegna þeirra sjóða, aðallega lífeyrissjóða ríkis og bæjarfélaga, sem starfa samkvæmt sérlögum enda sé kveðið á um iðgjaldsstofn og réttindi í viðkomandi lögum. Þetta á m.a. við um LH og B-deild LSR en þar reiknast 4% iðgjöld af föstum launum fyrir dagvinnu skv. kjarasamningi, persónu- og orlofsuppbót og launagreiðandi greiðir 6% mótframlag. A-deildin er hins vegar stigasjóður þar sem iðgjöld reiknast af heildarlaunum og mótframlag launagreiðanda er 11,5%. Samkvæmt ákvörðun fjármálaráðuneytisins frá 1998 greiða ríkisstofnanir þó jafnhátt lífeyrisframlag, þ.e. 11,5% af heildarlaunum, í báðar deildir LSR sem og í LH vegna starfsmanna sinna. Það lífeyrisframlag launagreiðanda, sem er umfram skyldu, til B-deildar LSR og til LH, gengur upp í skuldbindingar ríkissjóðs vegna lífeyrisgreiðslna.

Skylduaðild að LSR og LH

Ríkisstarfsmenn sem eru félagsmenn í aðildarfélögum BHM, BSRB og KÍ eða öðrum félögum sem gera kjarasamninga á grundvelli laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, eiga flestir skylduaðild að LSR eða LH. Sama á við um embættismenn og aðra sem falla undir kjaranefnd og Kjaradóm. Þó er starfshópum heimilt að semja í kjarasamningi um aðild að öðrum lífeyrissjóði en LSR og eru þannig félagsmenn Læknafélags Íslands sjóðfélagar í Lífeyrissjóði lækna og félagsmenn Stéttarfélags verkfræðinga sjóðfélagar í Lífeyrissjóði verkfræðinga. Nokkur hópur ríkisstarfsmanna sem starfaði á Borgarspítala fyrir sameiningu stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík, voru sjóðfélagar í Lífeyrissjóði starfsmanna Reykjavíkurborgar og hafa haldið þeirri aðild. Í A-deild þess sjóðs reiknast iðgjöld af föstum launum fyrir dagvinnu eins og í B-deild LSR. B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna Reykjavíkurborgar er aftur á móti svokallaður stigasjóður.

Réttindaávinningur

Með stigasjóði er átt við að árlegur ávinningur sjóðfélagans reiknist í stigum en fjöldi stiga fer eftir iðgjaldaupphæð sjóðfélagans miðað við tiltekna viðmiðunarfjárhæð eða svokölluð grundvallarlaun almanaksársins. Því hærri sem iðgjöldin eru, þeim mun fleiri stig skapast. Með þeim hætti er beint samhengi á milli inn- og útborgana. Ávinningur hjá sjóðunum sem ekki eru stigasjóðir, miðast við starfshlutfall og mánaðafjölda í starfi. Fyrir hvert ár í fullu starfi er ávinningurinn 2%. Samanlögð prósenta iðgjaldagreiðslutímans skapar rétt til lífeyrisgreiðslna sem er oftast hlutfall af lokalaunum og þeim breytingum sem þau taka síðar. Þannig verður oft lítið samhengi á milli innborgaðra iðgjalda og lífeyrisgreiðslna.

Ábyrgð launagreiðenda ríkisins vegna lífeyris

Um alla lífeyrissjóði sem eru stigasjóðir, en þar á meðal eru lífeyrissjóðir stéttarfélaga sem samið er um aðild að í kjarasamningum, gildir að ábyrgð launagreiðenda tekur aðeins til lögbundins eða umsamins mótframlags og verða sjóðirnir að standa undir skuldbindingum sínum eins og nánar er kveðið á um í lögum nr. 129/1997. Ábyrgð launagreiðenda vegna sjóðfélaga í B-deild LSR, Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga og A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna Reykjavíkurborgar er hins vegar mun víðtækari því að launagreiðendur verða að greiða allar breytingar á lífeyri fyrrverandi starfsmanna sinna jafnóðum og hann kemur til greiðslu. Þannig hvílir á ríkisstofnunum að greiða mánaðarlega mismunandi háar fjárhæðir til þessara lífeyrissjóða vegna lífeyris fyrrverandi starfsmanna fyrir utan reglubundin iðgjöld núverandi starfsmanna. Ef tekið er dæmi um slíkt má nefna starfsmann sem fór á lífeyri síðari hluta árs 2001 og fékk 100.000 kr. í lífeyri fyrsta mánuðinn. Tvenn næstu áramót á eftir hækkuðu laun um 3% hvort árið sem hækkaði lífeyrinn fyrst í 103.000 kr. og síðan í 106.090 kr. Launagreiðandinn hefur þannig verið skuldbundinn að greiða lífeyrissjóðnum 3.000 kr. á mánuði frá 01.01.2002 og 6.090 kr. á mánuði frá 01.01.2003 vegna þessa fyrrverandi starfsmanns síns. Breytingar á launum núverandi starfsmanna, auk beinna launatöflubreytinga, hafa áhrif á lífeyri fyrrverandi starfsmanna með sama hætti. Þessum greiðslum stofnana vegna lífeyrisskuldbindinga er þannig komið fyrir að greitt er beint úr ríkissjóði vegna A-hluta ríkisstofnana (stofnanir í A-hluta fjárlaga) en aðrar stofnanir greiða sjálfar slíka reikninga mánaðarlega af eigin fjárveitingu eða sjálfsaflafé.

Séreignasparnaður

Í lögum nr. 129/1997 er ennfremur kveðið á um lífeyrisiðgjald sem varið er til viðbótartryggingaverndar og er í séreign launamanns og varð slíkur sparnaður skattfrjáls að ákveðnu marki frá ársbyrjun 1999. Frá júní 2000 eru 4% af heildarlaunum, sem varið er til séreignasparnaðar, skattfrjáls. Séreignasparnaður greiðist út eftir 60 ára aldur og má ljúka úttekt hans á 7 árum eða á þeim árafjölda sem rétthafa vantar upp á 67 ára aldur ef hann er kominn yfir sextugt þegar úttekt hefst. Launagreiðandi greiðir viðbótarframlag skv. ákvæðum kjarasamninga en í allflestum samningum ríkisins er kveðið á um framlag launagreiðanda sem er 2% af iðgjaldsstofni, þ.e. heildarlaunum, á móti a.m.k. 2% iðgjaldi launamanns. Spari launamaður minna en 2% af launum, greiðist viðbótarframlag ekki. Viðbótarframlagið er skattfrjálst fyrir launagreiðanda. Hámarks skattfrjálst iðgjald vegna launamanns til séreignasparnaðar er 6% af heildarlaunum, sem skiptist í 4% sem launamaður greiðir úr eigin vasa og 2% sem koma frá launagreiðanda.

Samkomulag BHM, BSRB, KÍ og fjármálaráðherra um viðbótarframlög til lífeyrissp. 20.12.2000 (PDF 140K)
Grein um samkomulag um viðbótarframlög til lífeyrissparnaðar í Fréttabréfi fyrir stjórnendur ríkisstofnana (1tbl. 2. árg. 2000).
Á vef Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins (www.lsr.is) er séreignasparnaði gerð góð skil.

Áframhaldandi aðild að LSR eftir starfslok hjá ríkinu>

Komi til niðurlagningar á starfi í þjónustu ríkisins á starfsmaður sem er í B - deild LSR rétt á að vera áfram í sjóðnum, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 1/1997. Í slíkum tilvikum miðast iðgjöldin við þau laun sem viðkomandi hafði er starf hans var lagt niður og frá þeim tíma breytast iðgjaldsgreiðslur í samræmi við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Greiðsla iðgjalds sem og mótframlags er á ábyrgð viðkomandi einstaklings en hann getur eftir atvikum samið við nýjan vinnuveitanda um skil á þeim. Samskonar regla á við um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga.(LH) Sjá 2. mgr. 14. gr. laga nr. 2/1997. Frekari upplýsingar og eyðublað fyrir umókn um áframhaldandi aðild að B-deild LSR og LH er að finna á vef LSR.

Komi til niðurlagningar á starfi í þjónustu ríkisins eða starfsloka af öðrum ástæðum er hægt að sækja um áframhaldandi aðild að A - deild LSR til stjórnar sjóðsins. Frumskilyrði fyrir slíkri aðild er að nýr vinnuveitandi hafi samþykkt aðildina fyrir sitt leyti og þær skuldbindingar sem henni fylgja (mótframlagið) og að viðkomandi einstaklingur hafi ekki skylduaðild að öðrum lífeyrissjóði. Þá er almennt gerð krafa um að viðkomandi sé félagsmaður í aðildarfélagi að BHM, BSRB, KÍ eða öðrum félögum utan bandalaga sem semja á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í skilyrðinu um félagsaðild felst ekki krafa um að viðkomandi taki laun skv. kjarasamningi þess félags. Sjá 3. og 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 og 15. gr. í samþykktum stjórnar LSR. Hægt er að nálgast eyðublað fyrir umsókn launagreiðanda um aðild að A-deild LSR á vefsíðu LSR.