Fæðingarorlof

Fæðingarorlof og foreldraorlof ríkisstarfsmanna

Efnisyfirlit

Reglur um fæðingarorlof og foreldraorlof
Tilhögun fæðingarorlofs - tilkynningar, umsóknir og vottorð
Öryggi og heilbrigði (kvenna) á vinnustöðum
Veikindi konu á meðgöngu og veikindi starfsmanns í fæðingarorlofi
Tilhögun foreldraorlofs - tilkynning o.fl.
Réttindauppsöfnun, réttindavernd og vernd gegn uppsögn
Úrskurðarnefnd um fæðingar- og foreldraorlofsmál
Útgefið efni um fæðingarorlof og foreldraorlof

Reglur um fæðingarorlof og foreldraorlof

Um rétt starfsmanns til fæðingarorlofs og foreldraorlofs fer eftir lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof. Lög þessi taka til starfsmanna á almennum vinnumarkaði sem og starfsmanna hjá því opinbera, jafnt embættismanna og annarra starfsmanna í þjónustu ríkisins. Málaflokkurinn heyrir undir valdsvið félagsmálaráðuneytis.

Fæðingarorlof og foreldraorlof eru hvort tveggja leyfi frá launuðum störfum sem stofnast við fæðingu barns, frumættleiðingu barns yngra en átta ára eða töku barns yngra en átta ára í varanlegt fóstur. Helsti munurinn á fæðingarorlofi annars vegar og foreldraorlofi hins vegar er sá að starfsmaður í fæðingarorlofi á jafnan rétt á greiðslum frá Vinnumálastofnun en starfsmaður í foreldraorlofi á ekki rétt á greiðslum, hvorki frá Vinnumálastofnun né hlutaðeigandi stofnun/vinnuveitanda.

Fæðingarorlofsrétturinn skiptist þannig að hvort foreldri um sig á sjálfstæðan og óframseljanlegan rétt til þriggja mánaða (2 x 3 mán.) og sameiginlega eiga móðir og faðir þrjá mánuði (1 x 3 mán.) sem annað þeirra getur tekið í heild sinni eða þau skipt á milli sín. Við fjölburafæðingu eiga foreldrar sameiginlegan rétt á lengingu fæðingarorlofs um þrjá mánuði fyrir hvert barn umfram eitt. Frávik frá almennum reglum um fæðingarorlof eru fleiri, t.d. vegna veikinda barns, andvanafæðingar og fósturláts. Sjá nánar umfjöllun á vef Vinnumálastofnunar. Réttur til fæðingarorlofs fellur almennt niður þegar barn nær 18 mánaða aldri. Sjá nánar lög nr. 95/2000, IV. kafla um fæðingarorlof og V. kafla um undanþágutilvik.

Foreldraorlofsrétturinn skiptist þannig að hvort foreldri um sig á sjálfstæðan og óframseljanlegan rétt til 13 vikna orlofs til að annast barn sitt (2 x 13 vikur fyrir hvert barn). Réttur til foreldraorlofs fellur niður þegar barn nær 8 ára aldri. Sjá nánar lög nr. 95/2000, VII. kafla um foreldraorlof.

Starfsmaður í fæðingarorlofi á rétt á greiðslum frá Vinnumálastofnun, þ.e. oftast launatengdum greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði en annars föstum fæðingarstyrk. Skilyrði þess að fá greitt úr Fæðingarorlofssjóði eru að viðkomandi hafi verið í 6 mánuði samfellt á vinnumarkaði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs í a.m.k. 25% starfi. Mánaðarleg greiðsla Fæðingarorlofssjóðs til starfsmanns í fæðingarorlofi nemur 80% af meðaltali heildarlauna og miðast við tvö tekjuár næst á undan fæðingarári barns eða þess árs er barn kemur inn á heimili við ættleiðingu eða varanlegt fóstur. Mánaðarleg greiðsla skal þó aldrei nema hærri fjárhæð en 480.000 kr. Sjá nánar 13. gr. laga nr. 95/2000 með síðari breytingum. Á vef Vinnumálastofnunar eru frekari upplýsingar um rétt til greiðslu úr Fæðingarorlofssjóði og greiðslu fæðingarstyrks.

Tilhögun fæðingarorlofs - tilkynningar, umsóknir og vottorð

Starfsmaður á rétt á því að taka fæðingarorlof í einu lagi. Með samkomulagi við stofnun/vinnuveitanda er honum þó heimilt að haga fæðingarorlofi á þann veg að það skiptist niður á fleiri tímabil, taka það samhliða minnkuðu starfshlufalli og/eða dreifa orlofinu sem og greiðslunum á lengri tíma. Móður er þó skylt að vera í fæðingarorlofi a.m.k. fyrstu tvær vikurnar eftir fæðingu barns. Fæðingarorlof má aldrei taka í skemmri tíma en tvær vikur í senn. Stofnun skal leitast við að koma til móts við óskir starfsmanns um tilhögun fæðingarorlofs. Sjá nánar 10. gr. laga nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof.

Starfsmaður skal tilkynna stofnun um fyrirhugað fæðingarorlof eins fljótt og kostur er og í síðasta lagi átta vikum fyrir áætlaðan fæðingardag. Sjá nánar 9. gr. laga nr. 95/2000. Fjármálaráðuneytið hefur útbúið sérstakt eyðublað fyrir þessar tilkynningar. Eyðublaðið heitir Tilkynning um fæðingarorlof og er á síðunni eyðublöð.

Starfsmaður skal sækja um greiðslur í fæðingarorlofi til Vinnumálastofnunar. Umsókn um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði skal skila með a.m.k. sex vikna fyrirvara miðað við áætlaðan fæðingardag. Sjá nánar 15. gr. laga nr. 95/2000. Vinnumálastofnun hefur útbúið sérstakt eyðublað fyrir þessar umsóknir sem og fyrir umsóknir um lengingu greiðslna;

Umsókn um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði

Stofnun skal senda vottorð um ráðningarkjör starfsmanns sem hyggst fara í fæðingarorlof til hlutaðeigandi fjölskyldu- og styrktarsjóðs þegar það á við þannig að sjóðurinn geti staðið skil á greiðslum til starfsmannsins, þ.e. til viðbótar greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði. Aðildarfélög BHM, BSRB og KÍ standa saman að einum Fjölskyldu- og styrktarsjóði (FOS) sem er staðsettur á Grettisgötu 89, 105 Reykjavík, sími 511-5505. Þau stéttarfélög opinberra starfsmanna sem standa utan bandalaga eiga ýmist aðild að nefndum sjóði eða reka eigin sjóð. Til dæmis eiga Stéttarfélag verkfræðinga og Lyfjafræðingafélag Íslands aðild að stóra sjóðnum en Læknafélag Íslands hefur eigin sjóð. Með opinberu stéttarfélagi er átt við félög sem heyra undir gildissvið laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna.

Nú greiða sjúkra- og styrktarsjóðir BHM, BSRB og KÍ út fæðingarstyrki til félagsmanna í stað Fjölskyldu- og styrktarsjóðs áður. Upplýsingar um styrkina má fá hjá viðkomandi sjóðum.

Í flestum kjarasamningum er samið um réttarstöðu starfsmanna í fæðingarorlofi, þ.e. jafnan í 13. kafla um tilhögun fæðingarorlofs. Þar er kveðið á um rétt starfsmanns í fæðingarorlofi í þrenns konar tilliti. Í fyrsta lagi til greiðslu/ávinnslu sumarorlofs og persónu- og orlofsuppbótar. Í öðru lagi er tryggð réttindaávinnsla sjóðfélaga í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og sambærilegra deilda annarra lífeyrissjóða. Í þriðja lagi er kveðið á um rétt starfsmanns, er nýtur fyrirframgreiðslu launa, til tilfærslu fyrirframgreiddra launa við upphaf og lok fæðingarorlofs. Með þessu er komið í veg fyrir að hann verði fyrir óhagræði þar sem greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði eru eftirá greiddar.

Embættismenn og aðrir starfsmenn sem heyra undir úrskurðarvald Kjararáðs njóta sambærilegra réttinda og kveðið er á um í nefndum 13. og 14. kafla kjarasamninga nema annað sé sérstaklega tekið fram. Sjá nánar reglur kjararáðs frá 30. maí 2007 (www.kjararad.is).

Ákvæði 13. kafla kjarasamninga, um tilhögun fæðingarorlofs, og 14. kafla kjarasamninga, um fjölskyldu- og styrktarsjóð, eru samhljóða 1. og 3. kafla í samkomulagi BHM, BSRB og KÍ annars vegar við fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, Reykjavíkurborg og Launanefnd sveitarfélaga hins vegar frá 24. október 2000.

Samkomulag BHM, BSRB, KÍ við fjármálaráðherra og f.h. ríkissjóðs, Reykjavíkurborg og Launanefnd sveitarfélaga frá 24. október 2000 (PDF 26 KB)

Öryggi og heilbrigði (kvenna) á vinnustöðum

Í þeim tilvikum þegar störf geta haft í för með sér hættu sakir mengunar, vinnuaðferða eða vinnuskilyrða ber hlutaðeigandi stofnun/vinnustað að sjá til þess að eðli hættunnar sé metið með tilliti til kvenna sem vinna þau störf og eru þungaðar, hafa nýlega alið barn eða hafa barn á brjósti. Ef slíkt áhættumat leiðir í ljós að öryggi og heilbrigði kvenna sem þannig er ástatt um sé í hættu skal stofnun/vinnuveitandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi þeirra. Slíkar ráðstafanir eru tímabundnar og geta eftir atvikum falist í breyttum vinnuskilyrðum og/eða vinnutíma, öðrum verkefnum eða í leyfi frá störfum. Þar sem vaktavinna er nokkuð algeng meðal ríkisstarfsmanna er rétt að vekja athygli á því að óheimilt er að skylda konu sem þannig er ástatt um til næturvinnu.

Ákvæði um öryggi og heilbrigði á vinnustöðum með tilliti til kvenna sem þar starfa og eru þungaðar, hafa nýlega alið barn eða hafa barn á brjósti, er að finna í lögum og reglugerðum. Sjá nánar 11. gr. laga nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, reglugerð nr. 1218/2008, um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði og greiðslu fæðingarstyrks, og reglugerð nr. 931/2000, um ráðstafanir til þess að auka öryggi og heilbrigði á vinnustöðum fyrir konur sem eru þungaðar, hafa nýlega alið barn eða hafa barn á brjósti. Á vef Vinnueftirlits ríkisins er að finna nefnda reglugerð nr. 931/2000 ásamt öðru útgefnu efni er henni tengist, þ.á m. eru leiðbeiningar um áhættumat í starfsumhverfi þungaðra kvenna og kvenna sem hafa nýlega alið barn eða hafa barn á brjósti (vinnueftirlit.is).

Veikindi konu á meðgöngu og veikindi starfsmanns í fæðingarorlofi

Í þeim tilvikum þegar veikindi eða slysatilvik þungaðrar konu gera það að verkum að hún verður óvinnufær, fer um rétt hennar til launa frá stofnun samkvæmt ákvæðum kjarasamnings, þ.e. jafnan 12. kafla, eða úrskurði Kjararáðs. Þá kann hún að eiga rétt til lengingar á fæðingarorlofi vegna heilsufarsástæðna á meðgöngu sem og vegna veikinda tengdum fæðingu með tilheyrandi greiðslum frá Vinnumálastofnun. Sjá nánar 17. gr. laga nr. 95/2000 og umfjöllun á vef Vinnumálastofnunar.

Veikindi starfsmanns í fæðingarorlofi teljast ekki til veikindaforfalla og starfsmaður á ekki rétt til launa frá stofnun í veikinda- og slysatilvikum þann tíma. Að fæðingarorlofi loknu fer um rétt hans til launa í veikindaforföllum samkvæmt ákvæðum kjarasamnings, þ.e. jafnan 12. kafla, eða úrskurði Kjararáðs.

Tilhögun foreldraorlofs - tilkynning o.fl.

Starfsmaður öðlast rétt til foreldraorlofs eftir að hafa starfað samfellt í sex mánuði hjá sömu stofnun/vinnuveitanda. Starfsmaður á rétt á því að taka foreldraorlof í einu lagi (13 vikur). Með samkomulagi við stofnun er honum þó heimilt að haga foreldraorlofi með öðrum hætti, t.d. þannig að orlofið skiptist niður á fleiri tímabil og/eða taka það samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Stofnun skal leitast við að koma til móts við óskir starfsmanns um tilhögun foreldraorlofs. Starfsmanni er óheimilt nema með sérstöku samþykki stofnunar að taka lengra foreldraorlof en 13 vikur á hverju 12 mánaða tímabili. Sjá nánar 25. gr. og 26. gr. laga nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof.

Starfsmaður sem hyggst nýta sér rétt sinn til foreldraorlofs skal tilkynna stofnun það eins fljótt og kostur er og í síðasta lagi sex vikum fyrir fyrirhugaðan upphafsdag orlofs. Tilkynning þessi skal vera skrifleg. Sjá nánar 26. gr. laga nr. 95/2000.

Geti stofnun ekki fallist á óskir starfsmanns um tilhögun foreldraorlofs, gefst vikufrestur til að eiga samráð við starfsmanninn um aðra tilhögun og tilkynna honum endanlega niðurstöðu. Tilkynningin skal vera skrifleg og ástæður tilgreindar. Frestun foreldraorlofs er eingöngu heimil þegar sérstakar aðstæður í rekstri stofnunar gera slíkt nauðsynlegt. Óheimilt er að fresta foreldraorlofi sem er í beinu framhaldi af fæðingarorlofi eða ef barn veikist svo að nærvera foreldris er nauðsynleg. Sjá nánar 27. gr. laga nr. 95/2000.

Stofnun/vinnuveitandi skal skrá töku foreldraorlofs hvers starfsmanns þannig að hægt sé að staðreyna orlofsstöðuna. Sjá nánar 26. gr. laga nr. 95/2000.

Réttindauppsöfnun, réttindavernd og vernd gegn uppsögn

Starfsmaður í fæðingarorlofi nýtur verndar og honum er tryggð uppsöfnun tiltekinna réttinda. Uppsöfnun réttinda er tvíþætt. Hún felst annars vegar í greiðslu iðgjalds og mótframlags til lífeyrissjóðs starfsmanns af greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði með tilheyrandi ávinnslu réttinda. Hins vegar reiknast fæðingarorlofið til starfstíma við mat á starfstengdum réttindum, svo sem rétti til orlofstöku og lengingar orlofs samkvæmt kjarasamningi, starfsaldurshækkana, veikindaréttar, uppsagnarfrests og réttar til atvinnuleysisbóta. Sjá nánar 14. gr. laga nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof.

Starfsmaður í foreldraorlofi nýtur verndar að því er uppsöfnuð réttindi varðar. Þau glatast ekki heldur haldast óbreytt eða eftir atvikum með þeim breytingum sem kunna að hafa orðið á grundvelli laga eða kjarasamninga. Sjá nánar 29. gr. laga nr. 95/2000.

Meðan á fæðingarorlofi og foreldraorlofi stendur nýtur starfmaður tiltekinnar verndar gegn uppsögn. Óheimilt er að segja honum upp störfum nema gildar ástæður séu fyrir hendi og skal þá skriflegur rökstuðningur fylgja uppsögninni. Sömu verndar nýtur starfsmaður sem hefur tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingarorlofs eða foreldraorlofs sem og þunguð kona eða kona sem hefur nýlega alið barn. Sjá nánar 30. gr. laga nr. 95/2000.

Úrskurðarnefnd um fæðingar- og foreldraorlofsmál

Hægt er að kæra ákvarðanir sem teknar eru á grundvelli laga nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, til úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála.

Úrskurðarnefndin er skipuð af félags- og tryggingamálaráðherra og hefur aðsetur í félags- og tryggingamálaráðuneyti. Kæra skal berast nefndinni skriflega innan þriggja mánaða frá því aðila máls/starfsmanni var tilkynnt um ákvörðun. Kæra telst nægjanlega snemma fram komin ef bréf sem hefur hana að geyma hefur borist nefndinni eða verið afhent pósti áður en fresturinn er liðinn. Sjá nánar 5. og 6. gr. laga nr. 95/2000.