Kaup og sala eigna

Um kaup ríkisins á eignum

Fjárheimild

Við innkaup ríkisins þurfa að vera til staðar fjármunir eða fjárheimildir til greiðslu á vörum, verkum og þjónustu. Almennt tekur forstöðumaður stofnunar ákvörðun um slík innkaup í samræmi við heimildir sínar. Við sum innkaup ríkisins gilda þó sérsjónarmið sem nauðsynlegt er að horfa til áður en hugað er að kaupunum.

Sérsjónarmið um innkaup ríkisins

Við innkaup ríkisins getur þannig þurft að horfa til sérstakra laga, reglna og sérsjónarmiða sem gilda um ákveðin kaup. Þannig vísast í þessu sambandi til kaflans um opinber innkaup varðandi reglur um viðmiðunarfjárhæðir vegna útboðsskyldu á Íslandi og á Evrópska efnahagssvæðinu. Vísað er til kaflans um kaup á ráðgjöf varðandi sérsjónarmið um kaup ríkisins á ráðgjöf og val á ráðgjöfum. Varðandi gerð þjónustusamninga vísast til kaflans um þjónustusamninga. Varðandi kaup ríkisaðila á fasteignum og tilteknum öðrum verðmiklum eignum gilda lög nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Í sérlögum kunna einnig að vera sérstök ákvæði um tiltekin kaup á eignum. Allt eru þetta hins vegar reglur sem falla undir opinber innkaup ríkisins.

Lög um fjárreiður ríkisins

Eins og að framan segir er í lögum um fjárreiður ríkisins að finna sérreglur sem gilda um kaup ríkisins á tilteknum eignum sem almennt eru mjög verðmiklar. Í 29. gr. laganna er mælt fyrir um að ríkisaðilar í A-hluta ríkisreiknings skulu hverju sinni afla heimilda í lögum til að kaupa, skipta eða taka á leigu til langs tíma fasteignir, eignarhluta í félögum, skip og flugvélar og söfn og safnhluta sem hafa að geyma menningarverðmæti. Einnig er mælt fyrir um að sama gildi um aðrar eignir sem verulegt verðgildi hafa og falla ekki undir framangreinda upptalningu. Ríkisaðilar í A-hluta geta hins vegar án lagaheimildar tekið á leigu ofangreindar eignir ef um er að ræða venjubundna rekstrarleigu, en í þeim tilvikum þarf að liggja fyrir samþykki bæði viðkomandi fagráðherra og fjármálaráðherra.

Sérstök lagaheimild

Áður en ráðist er í kaup á framangreindum eignum þarf því að vera sérstök heimild í lögum til kaupanna. Hugsa þarf fyrir slíkri lagaheimild í tíma því almennt þarf hlutaðeigandi fagráðuneyti að óska eftir því við fjármálaráðuneytið að það leggi til við Alþingi við gerð fjárlagafrumvarps að heimildin verði tekin upp í heimildarkafla þess. Fallist Alþingi á beiðnina veitir það fjármálaráðherra heimild til kaupanna í fjárlögum. Lagaheimildir til að kaupa fasteignir, eignarhluta í félögum, skip og flugvélar er því aðallega að finna í 6. gr. fjárlaga hvers árs, en í einhverjum tilvikum má finna slíkar heimildir í sérlögum.

Ófyrirséð atvik

Valdi ófyrirséð atvik því að brýn nauðsyn er að ráðast í kaup á eign og ekki er til staðar lagaheimild fyrir kaupunum, eða fjárheimild fyrir greiðslu úr ríkissjóði, er talið að fjármálaráðherra sé heimilt að kaupa hlutaðeigandi eign eða inna greiðsluna af hendi með fyrirvara um samþykki Alþingis enda þoli ákvörðunin ekki bið. Fjárlaganefnd Alþingis er gerð grein fyrir slíkum ákvörðunum og leitað heimildar síðar með frumvarpi til fjáraukalaga.

Gjafir sem hafa í för með sér útgjöld

Ákveði ríkisaðili í A-hluta að þiggja gjöf sem gefin er með kvöðum eða skilyrðum sem óhjákvæmilega hafa í för með sér útgjöld fyrir ríkissjóð, ber að taka við gjöfinni með fyrirvara um samþykki Alþingis, enda hafi ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum þessum í fjárlögum. Áður en gjöfin er þegin skal leita samþykkis fjármálaráðherra ef leita þarf heimildar Alþingis fyrir gjöfinni í frumvarpi til fjárlaga eða fjáraukalaga.

Nauðungarsala

Sérstök sjónarmið gilda um kaup á eignum við nauðungarsölu, t.d. á grundvelli veðréttar sbr. 31. gr. l. um fjárreiður ríkisins. Þegar slík sjónarmið eiga við geta ríkisaðilar keypt eignir á grundvelli veðréttar eða skilmála að baki áfallinna ábyrgðarskuldbindinga. Slíkar eignir skulu hins vegar seldar jafnskjótt og það er talið hagkvæmt.

Framkvæmd við kaup ríkisins á eignum

Þrátt fyrir að lagaheimild sé til staðar í fjárlögum leitar hlutaðeigandi fagráðuneyti eftir samþykki fjármálaráðherra til notkunar á heimildinni en fjárlagaheimildin er honum til handa. Það er gert með skriflegu og rökstuddu erindi þar sem óskað er eftir því að heimildin verði notuð. Samþykki fjármálaráðherra að nota heimildina er meginreglan sú að leitað er með opinberri auglýsingu eftir kaupum (eða hugsanlega leigu) á eign. Ef um fasteign, skip eða loftför er að ræða eru framboðnar eignir skoðaðar af tæknimönnum í samráði við hlutaðeigandi ráðuneyti eða stofnun. Slíkar eignir eru við kaupin skráðar sem eign ríkissjóðs en ekki sem eign hlutaðeigandi stofnunar og sér fjármálaráðuneyti í flestum tilvikum um samningsgerð ásamt undirritun slíkra samninga. Í sérstökum tilvikum er Ríkiskaupum falin gerð slíkra samninga fyrir ríkissjóð.

Rammasamningar

Þegar um er að ræða kaup ríkisins á vöru og þjónustu sem ekki falla undir þau kaup sem fjallað er um hér að framan þá annast Ríkiskaup f.h. ríkisins gerð rammasamninga við seljendur varnings og þjónustu. Á vef stofnunarinnar www.rikiskaup.is er listi yfir þá rammasamninga sem stofnunin hefur staðið að. Varðandi slík innkaup er jafnframt vísað til kaflans um opinber innkaup.

Sala og önnur ráðstöfun eigna ríkisins

Sala og ráðstöfun

Um sölu og ráðstöfun eigna ríkisins eru ákvæði í 40. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, lögum nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins og reglugerð nr. 206/2003, um ráðstöfun eigna ríkisins. Ráðstöfun eigna í ofangreindum skilningi getur þýtt sölu (þ.m.t. sölu fasteignar til niðurrifs eða brottflutnings), leigu, veðsetningu, gjöf eða skipti (t.d. makaskipti á fasteignum).

Fasteignir – meginregla stjórnarskrár

Í 40 gr. stjórnarskrár er tekið fram að ekki sé heimilt að láta af hendi neina af fasteignum ríkisins eða afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild. Ákvæði þetta tekur til ríkisaðila í A-og B-hluta ríkisreiknings.

Lagaheimild ríkisaðila í A hluta ríkisreiknings

Í 29. gr. laga um fjárreiður ríkisins og 1. gr. reglugerðar um ráðstöfun eigna ríkisins er tekið fram að ríkisaðilar í A-hluta ríkisreiknings þurfi hverju sinni að afla heimilda í lögum til að selja, skipta eða leigja út til langs tíma fasteignir, eignarhluta í félögum, skip og flugvélar, söfn og safnhluti sem hafa að geyma menningarverðmæti eða aðrar eignir sem verulegt verðgildi hafa og falla ekki undir það sem segir hér að framan. Ríkisaðilum í A-hluta er jafnframt óheimilt að gefa eða afhenda án endurgjalds framangreindar eignir nema fyrirfram sé aflað heimildar í fjárlögum.

Af framangreindum ákvæðum er einnig hægt að draga þá gagnályktun að ríkisaðili í A hluta ríkisreiknings þurfi ekki lagaheimild til ráðstöfunar eigna sem ekki falla undir ofangreind ákvæði. Hér má í dæmaskyni nefna bifreiðar, tæki, vélar, húsgögn, tölvur, skrifstofutæki svo og annan búnað sem hefur óverulegt verðgildi eða söfn og safnhluti sem ekki hafa að geyma menningarverðmæti. Um ráðstöfun slíkra eigna gilda almennar heimildir hlutaðeigandi forstöðumanns.

Lagaheimild ríkisaðila í B hluta ríkisreiknings

Ríkisaðilum í B hluta ríkisreiknings er heimilt að ráðstafa framangreindum eignum án lagaheimildar enda sé sú ákvörðun innan valdheimilda forstöðumanns stofnunarinnar og ekki er um fasteign eða afnotarétt hennar að ræða.

Undantekningar frá meginreglum

Ríkisaðilum er heimilt í undantekningartilvikum án lagaheimildar að leigja út þær eignir sem þeim er ekki heimilt að ráðstafa með sölu ef um er að ræða venjubundna rekstrarleigu, enda liggi fyrir samþykki viðkomandi ráðherra og fjármálaráðherra.

Ófyrirséð atvik

Sé lagaheimild ekki fyrir hendi en brýnar ástæður liggja fyrir um ráðstöfun eignar hefur verið talið heimilt með samþykki hlutaðeigandi ráðuneytis og fjármálaráðuneytis að slík ráðstöfun fari fram enda sé í kaupsamningi gerður fyrirvari um samþykki Alþingis. Í slíkum tilvikum mun fjármálaráðuneytið beita sér fyrir upptöku lagaheimildar um ráðstöfunina í fjáraukalögum.

Framkvæmd við ráðstöfun eigna ríkisins

Gert er ráð fyrir að viðkomandi ráðuneyti óski eftir samþykki fjármálaráðherra til notkunar söluheimilda, en lagaheimildir til ráðstöfunar fasteigna, skipa, flugvéla og eignarhluta í félögum er aðallega að finna í 6. gr. fjárlaga hvers árs. Samþykkis fjármálaráðherra er aflað með skriflegu og rökstuddu erindi þar sem óskað er eftir því að heimildin verði notuð. Samþykki fjármálaráðherra að nota heimildina er meginreglan sú að eignin er auglýst til sölu með opinberri auglýsingu.

1. Almennar fasteignir, skip og flugvélar.
Ríkiskaup bjóða þessar eignir til sýnis og sölu með opinberri auglýsingu. Berist Ríkiskaupum engin tilboð innan skilafrests eða tilboð ná ekki ákvörðuðu lágmarksverði er litið svo á að fasteignir og skip verði þar áfram í svokallaðri "almennri sölu". Í þeim tilvikum getur fjármálaráðuneytið ennfremur falið löggiltum fasteigna- og skipasölum að leita tilboða.

2. Bifreiðar, tæki og vélar.
Ríkiskaup bjóða þessar eignir til sýnis og sölu með opinberri auglýsingu.

3. Húsgögn, tölvur, skrifstofuvélar og aðrar eignir sem óverulegt verðgildi hafa.
Þessum eignum skal ráðstafað á hagkvæmasta hátt fyrir ríkissjóð og er ráðuneytum og stofnunum þeirra heimilt að ráðstafa þeim án opinberrar auglýsingar.

4. Eignarhlutar í félögum, söfn og safnhlutar sem hafa að geyma menningarverðmæti, aðrar ótaldar eignir.
Sala á þessum eignum fer eftir ákvörðun fjármálaráðherra og þess ráðherra sem salan heyrir undir.

5. Sérstök sala fasteigna til ríkisstarfsmanna.
Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 27/1968 eins og þeim hefur verið breytt með lögum nr. 134/1996, um íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins, er fjármálaráðherra heimilt án auglýsingar að selja ríkisstarfsmönnum með sérstökum kjörum það húsnæði sem þeir hafa nú á leigu og búa í, enda sé húseignin staðsett í byggðarkjarna með fleiri en 1.000 íbúum. Í þessum sérstöku kjörum til ríkisstarfsmanna felst að ríkissjóður láni allt að 30% kaupverðs. Lánin eru verðtryggð, með sömu vöxtum og fasteignaveðbréf Íbúðalánasjóðs, og til allt að 15 ára. Innlausnarskylda hvíli á eignunum í allt að fimm ár. Með sama hætti er ráðherra heimilt að selja slíkt húsnæði í byggðakjörnum með færri en 1.000 íbúum ef þeir sem í húsnæðinu búa óska eftir kaupum. Skilyrði fyrir nýtingu á heimildinni til sölu til ríkisstarfsmanna er að verið sé að fækka íbúðarhúsnæði í ríkiseigu með sölu fasteigna sem ekki er talin þörf fyrir í ríkisrekstrinum.

6. Sala bújarða samkvæmt Jarðalögum.
Landbúnaðarráðuneytið sér alfarið um sölu jarða skv. Jarðalögum og vísast í því sambandi til VII. kafla laga nr. 81/2004.